از گیلگمش تا اهورامزدا؛ سفری در جهان باستان، خدایان و ریشه‌های تمدن

اگر بخواهیم به ریشه‌های تمدن انسانی سفر کنیم، باید به منطقه‌ای برویم که امروزه بیشتر آن در عراق قرار دارد. سرزمینی میان دو رود بزرگ: دجله و فرات. یونانیان بعدها نام آن را: Mesopotamia گذاشتند. به معنی: «سرزمین میان رودها» بسیاری از پژوهشگران این منطقه را یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های تمدن بشری می‌دانند. اینجا محل ظهور نخستین شهرهای بزرگ، نخستین نظام‌های نوشتاری و برخی از قدیمی‌ترین داستان‌های ثبت‌شدهٔ جهان بود.

سومر؛ آغاز ماجرا حدود پنج هزار سال پیش تمدنی به نام سومر در جنوب بین‌النهرین شکوفا شد. سومری‌ها: شهرهای بزرگ ساختند. کشاورزی را گسترش دادند. نوشتن را توسعه دادند. حکومت‌های شهری ایجاد کردند. از مشهورترین شهرهای آنان: اوروک، اور، لاگاش و نیپور بودند.

گیلگمش یکی از مشهورترین شخصیت‌های جهان باستان گیلگمش است. او پادشاه افسانه‌ای شهر اوروک محسوب می‌شود. در حماسهٔ گیلگمش با داستانی روبه‌رو می‌شویم که موضوعاتش هنوز برای انسان آشنا هستند: دوستی مرگ ترس از فنا جستجوی جاودانگی در داستان، گیلگمش پس از مرگ دوستش انکیدو به دنبال راز زندگی جاودانه می‌رود. در نهایت درمی‌یابد که انسان فانی است و جاودانگی واقعی در اعمال و میراث او باقی می‌ماند. جالبه که اسم گیلگمش روی لوح‌های باستانی به صورت‌های مختلف بازسازی شده، چون خط میخی مثل الفبای امروزی نبود. در سومری معمولاً چیزی نزدیک به: Bilgames یا Bilga-mes بازسازی میشه و بعدها در زبان اکدی به شکلی رسید که امروز ما بهش میگیم Gilgamesh.

خدایان سومری جهان سومری پر از خدایان مختلف بود. از مهم‌ترین آن‌ها: آنو (Anu) خدای آسمان انلیل (Enlil) خدای فرمانروایی و باد انکی (Enki) خدای خرد و آب‌های ژرف اینانا (Inanna) الههٔ عشق، جنگ و قدرت هر شهر معمولاً خدای محافظ خود را داشت.

افسانه سیل بزرگ یکی از معروف‌ترین داستان‌های بین‌النهرین، افسانهٔ سیل بزرگ است. در این روایت: خدایان تصمیم به نابودی انسان‌ها می‌گیرند. اما یک انسان از پیش هشدار دریافت می‌کند. کشتی می‌سازد. و از سیل نجات می‌یابد. شباهت‌هایی میان این روایت و داستان‌های سیل در فرهنگ‌های دیگر وجود دارد که هنوز موضوع بحث پژوهشگران است.

اکدی‌ها و نخستین امپراتوری پس از سومری‌ها، اکدی‌ها ظهور کردند. مشهورترین فرمانروای آن‌ها سارگون اکدی بود. او موفق شد شهرهای مختلف را متحد کند و یکی از نخستین امپراتوری‌های شناخته‌شده تاریخ را ایجاد کند.

بابل پس از اکدی‌ها، بابل به یکی از مهم‌ترین مراکز منطقه تبدیل شد. در این دوران حمورابی قوانین مشهور خود را تدوین کرد. قانون حمورابی از قدیمی‌ترین مجموعه قوانین مکتوب شناخته‌شده است. مردوک در بابل، مردوک به خدای اصلی تبدیل شد. او در اسطوره‌های بابلی جایگاهی بسیار مهم داشت.

آشوریان در شمال بین‌النهرین تمدن آشور شکل گرفت. آشوریان به دلیل قدرت نظامی، سازمان حکومتی و کتابخانه‌های بزرگ شهرت داشتند. کتابخانه آشوربانیپال یکی از مهم‌ترین کشفیات باستان‌شناسی جهان. هزاران لوح گلی در آن پیدا شد. بخش بزرگی از دانسته‌های امروز ما درباره گیلگمش و اسطوره‌های بین‌النهرین از همین کتابخانه به دست آمده است.

نام El در بسیاری از نام‌های باستانی دیده می‌شود. از جمله Michael، Gabriel، Raphael، Daniel، Samuel، Israel در این نام‌ها، El به خدا اشاره دارد.

آیا El و الله یکی هستند؟ از نظر ریشه‌شناسی میان زبان‌های سامی ارتباط‌هایی وجود دارد. اما نباید هر شباهت زبانی را به معنای یکسان بودن کامل مفاهیم یا خدایان دانست. این موضوع پیچیده‌تر از آن است که با یک پاسخ ساده حل شود.

طلوع ایران باستان در شرق بین‌النهرین اقوام ایرانی زندگی می‌کردند. در میان آنان سنتی شکل گرفت که بعدها با نام زرتشتی شناخته شد. در مرکز این جهان‌بینی نامی قرار داشت: اهورامزدا اهورامزدا یا Ahura Mazda از دو بخش تشکیل شده است: Ahura سرور یا خداوند Mazda خرد و دانایی در نتیجه: اهورامزدا یعنی: «سرور دانا» یا «خدای خردمند»جایگاه اهورامزدا در اندیشهٔ زرتشتی: اهورامزدا آفرینندهٔ جهان و سرچشمهٔ راستی است. او مهم‌ترین جایگاه را در نظام فکری زرتشتی دارد.

اهریمن در کنار مفهوم راستی و نظم، نیرویی ویرانگر نیز مطرح می‌شود: انگره مینو که معمولاً با نام اهریمن شناخته می‌شود. این بخش از اندیشهٔ زرتشتی باعث شده بسیاری آن را یکی از تأثیرگذارترین نظام‌های فکری جهان باستان بدانند.

هخامنشیان در دوران هخامنشی: کوروش داریوش خشایارشا نام اهورامزدا را در کتیبه‌های خود ذکر می‌کنند. داریوش بارها می‌گوید: «به خواست اهورامزدا»